Avangardno u stvaralaštvu Stevana Kneževića – Zemlja čuda

Autorka teksta: Milica Krstonošić, istoričar umetnosti

Prateći nekomformističku liniju avangardnog, stvaralaštvo Stevana Kneževića nosi gore pomenuto obeležje prventsveno u kontekstu potpune slobode umetničkog izraza, lišenog stida i bilo kakvog oblika lične ili društvene cenzure, i izuzetne vitalnosti imaginacije, na granici sa eksperimentima u sferi psihičkog automatizma u umetnosti.

Psihički automatizam razvijan je u umetnosti decenijama ranije, u delima nadrealista, kao posledica otkrića S. Frojda u domenu psihoanalize i podsvesnog, te se u periodu Kneževićevog stupanja i trajanja na srpskoj umetničkoj sceni, od 60-tih godina 20. veka, ne može smatrati inovativnom pojavom. Ipak, Knežević se u svojim fantastičnim prizorima, inače karakterističnim za tematski krug nadrealista, bitno udaljio od odrednica pomenutog umetničkog pravca, na taj način postajući netipična pojava na umetničkoj sceni.

Fotografiju donirao Slavoljub Mirković.

Prncip slučajnosti podrazumeva nepostojanje končeta, odnosno unapred osmišljenog programa, koji često sadrži snažne moralizatorke, političke poruke, i/ili postupno pripreman humoristički efekat, karakterističan za karikaturalne prikaze, sa kojima je kritika neretko dovodila u vezu Kneževićev opus. Zapravo, komponenta komičnog u delima Stevana Kneževića jeste posledica slučajnog obrta u sadržaju.

Produkcija umetnosti sa epitetom „višemedijska“ nije predstavljala novost u periodu stvaralačke i pedagoške aktivnosti Stevana Kneževića, te se njegova delatnost u datoj oblasti sama po sebi ne može smatrati avangardnom. Međutim, nastavnički program visokoobrazovnih umetničkih ustanova u periodu Kneževićevog angažmana na Fakultetu likovnih umetnosti u Beogradu (od 1980. godine)  u velikoj meri je bio, i dalje je, zasnovan na podučavanju i praktikovanju klasičnih, tradicionalnih oblika umetničkog izražavanja, iako je negovanje individulanosti pojedinca u 2. polovini 20. veka postao ustaljen pristup. Stevan Knežević je, naime, kao deo nastavničkog kadra Fakulteta likovnih umetnosti, doprineo inkorporiranju multimedijalne umetnosti u obrazovni sistem, te se može govoriti o pionirstvu, iako je reč tek o jednom segmentu ondašnje srpske umetničke scene. Takav položaj u odnosu na mlade generacije srpskih umetnika podrazumevao je i izuzetan potencijal neposrednog uticaja, što je moglo direktno doprineti ekspanziji pomenute prakse.

Stevan Knežević bio je avangardan i u pogledu odnosa umetnika prema izlagačkom prostoru i, samim tim, izlagačkoj praksi. Naime, prkoseći tradicionalnim oblicima izlaganja, koji podrazumevaju izvesnu distancu u odnosu posmatrač-umetničko delo, Knežević je, posebno u kasnijem periodu svoje umetničke aktivnosti, ostvarivao jedan prisniji, neposredniji kontakt iste vrste, postavljajući svoja dela svuda po prostoru, nalik na  trodimeziionalni vid tzv. crowd painting-a, pri tome, obogaćivajući izložbe svojim višečasovnim performansima.

Stvaralaštvo Stevana Kneževića percipirano od strane današnjeg čoveka ne poseduje takav potencijal snažnog uticaja, kakav je moglo posedovati u periodu aktivnog kreiranja i izlaganja pomenutog umetnika. Prvensteno, većina njegovih instalacija demontirana je po završetku izložbi, tako da je od tog segementa njegovog opusa ostalo vrlo malo svedočanstva, a ostatak je u sastavu privatnih ili državnih zbirki i ta razuđenost umnogome otežava adekvatnu recepciju celokupnog opusa. Pri tome, sam pojam performansa podrazumeva vremensku ograničenost dostupnosti javnosti, a njegova fotografisana ili filmovana forma sputana je sopstvenom ulogom posrednika.

Naime, ponikao kao grafičar, Stevan Knežević posedovao je naglašen crtački temperament, strogu crtačku diciplinu i strpljivost, insistiranje na profesonalizmu tradicionalne tehnike, što je u opreci sa razigranošću, živošću linije u njegovim delima, njenim beskonačnim tokom, kao i, uopšte, i pojmom nekontrolisanog beleženja podsvesnog. Na taj način, automatizam, koje je u delu S. Kneževića ne samo izvestan, već očigledan, mogao bi se izjednačiti sa pojmom nesputanog naboja mašte.

Pomenuti fantastični prikazi su, zapravo, metamorfoze relanih oblika, preuzetih iz stvarnog sveta, ponekad sa izuzetnim narativnim tokom, i utemeljeni su na principu slučajnosti, formirajući kod posmatrača impresiju neposrednog, neočekivanog, iako poseduju poreklo u ličnoj poeziji umetnika, kao i sferi arhetipskog i mitskog, i sa snažnim prisustvom erotskih komponenti. Prisutni su u svim etapama njegove umetničke evolucije, od grafike, preko asamblaža, objekata-instalacija u prostoru, do performansa, kojima je, zapravo, u jednom trenutku svog razvoja, počeo nadograđivati sopstvene izložbe.

Fotografiju donirao Slavoljub Mirković.

Zbog dominatnog principa slučajnosti, neizvesnosti, nesputane mašte i nagalašenog nekomformizma, umetnost Stevana Kneževića, iako svestrana, simbiotički povezana sa drugim pojavnim oblicima umetnosti, predstalja usamljenu pojavu, vrlo ličnu i  gotovo nesvrstivu.

Međutim, ona poseduje komponentu angažovanog, prvenstveno kao vid otpora izvesnosti života, konformizumu i svesnom ili nesvesnom kontrolisanju mašte, od strane samog umetnika ili društva. Više nego u pogledu inovatvnih tehnika, matarijala i izlagačke prakse, umetnost Stevana Kneževića mladim stvraocima pre svega ukazuje na važnost insistiranja na slobodi u svakom pogledu.